Üsküdar Üniversitesi Profilinden Okullarda Şiddet ve Adalet Algısı Üzerine Kapsamlı Değerlendirme
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, okul ortamlarında artan şiddet vakalarını ve bunun ardındaki nöropsikolojik dinamikleri ele alıyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün raporlarına göre dünya genelinde okul şiddeti artış göstermekle kalmıyor; siber zorbalık da belirgin biçimde çoğalıyor. Bazı ülkelerde fiziksel şiddet azalırken bazılarında artış gözlemleniyor; Türkiye’de de bu eğilim dikkat çekici düzeyde görülüyor.
Ergenlik dönemi nöropsikolojik olarak riskli bir evre Prof. Dr. Tarhan, ergenliğin beyin gelişiminde kritik bir döneme işaret ettiğini vurguluyor. Dürtü kontrolü ve karar verme mekanizmalarının henüz tam olarak olgunlaşmaması nedeniyle ergenlikte riskli davranışlar daha sık ortaya çıkabilir. Prefrontal korteksin gelişiminin tam olmadığını belirten Tarhan, bu dönemi âdeta kaptan köşkü olan beyin bölgesinin henüz tam işlevini yerine getirememesi olarak tanımlıyor. Ayrıca ergenliğin bazı kaynaklarda “normal bir şizofreni dönemi” olarak adlandırıldığına dikkat çekiyor.
Adalet algısı ve güvenli aile-ortağı iletişimi Tarhan, çocuklarda adalet algısının güçlü olduğu aile ve okul ikliminin, şiddet davranışlarını azaltmada kritik rol oynadığını ifade ediyor. Evde ve okulda adaletin bozulduğu durumlarda şiddet riskinin arttığını, güvenli olmayan ortamlarda çocukların depresyon ve şiddet eğilimleriyle karşılaşabildiğini belirtiyor. Açık iletişimin eksikliği, baskı altında kalma veya zorla konuşturulma gibi durumların riskleri artırdığını vurguluyor. Adalet algısının zedelenmesi durumunda çocukların, kendini güvende hissetmeme ve ahlaki dışlanma yaşayarak şiddeti normalleştirmeye yatkın olabileceğini belirtiyor.
Ergenlik ve madde kullanımı Ergenlikte beynin karar verme ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerin henüz olgunlaşmamış olması, madde kullanımının bu süreci daha da zorlaştırdığını gösteriyor. Tarhan, alkol ve bağımlılık yapan maddelerin fren mekanizmasını zayıflatarak davranış kontrolünü bozduğunu ifade ediyor. Bu durum, dürtü kontrolünün zayıflamasıyla birleşince şiddet riskini artırabiliyor. Çünkü madde bağımlılığı dopamin temelli ödül sistemiyle ilişkili olduğundan, sosyal-duygusal gelişim eksik olduğunda risk daha da büyüyor.
Okul iklimi ve dijital çözümler Tarhan, adalet algısının zedelenmesinin okul iklimini olumsuz etkilediğini ve güven duygusunu zayıflattığını söylüyor. Zorbalıkla mücadelede dijital çözüm merkezleri ve açık iletişim kanallarının kurulmasının önemli olduğuna dikkat çekiyor. Çocuklar yaşadığı sorunları dijital yoluyla ileterek belirli süre içinde geri dönüş alabilmeli; böylece duygularını biriktirmez ve şiddet eğilimini düşürebilir.
Travmaya duyarlı okullar ve sosyal-duygusal öğrenme Modelin ABD başta olmak üzere bazı ülkelerde yaygınlaştığını belirten Tarhan, travmaya duyarlı okulların sosyal ve duygusal öğrenmeyi ön planda tutarak öğrencilerin kendilerini daha güvenli hissetmelerini sağladığını ifade ediyor. Mindfulness ve empati temelli programlar, öğrencilere içsel farkındalık, öz yönetim ve ilişki becerileri kazandırıyor. Rehber öğretmen eşliğinde uygulanan programlar, çocukların kendi duygularını tanıması ve yönetmesi için önemli bir altyapı sunuyor.
Aile ve okul için psikolojik sağlamlık eğitimi Psikolojik sağlamlık odaklı eğitim modellerinin müfredata eklenmesi gerektiğini söyleyen Tarhan, empati eğitiminin özellikle kritik olduğuna işaret ediyor. Empati yoksunluğu, şiddetin temel nedenlerinden biri olarak görülüyor; bu nedenle kalıcı değişim için tedavi, rehabilitasyon ve sosyal-duygusal eğitim programlarının entegre edilmesi gerektiğini belirtiyor.