Avrupa emperyalizminin görünmeyen yüzü: Şirket-devletler ve küresel tarih

Sömürgecilik denince akla genellikle taht kavgaları, saraylar ve birbiriyle yarışan hükümdarlar gelir. VakıfBank Kültür Yayınları’nın raflara ulaştırdığı yeni kitap ise bu tabloya farklı bir pencereden bakıyor. Andrew Phillips ve J. C. Sharman’ın kaleme aldığı “Taşeron İmparatorluklar”, on yedinci yüzyıldan yirminci yüzyıla uzanan süreçte Avrupa yayılmacılığının asıl taşıyıcısının devletlerden ziyade şirket-devletler olduğunu savunuyor.

Kitabın çıkış noktası

Türkçeye İlker Sönmez’in çevirisiyle kazandırılan eser, Avrupa sömürgeciliğinin yaygın anlatısını yeniden ele alıyor. Hâkim tarih yazımı, birbirleriyle rekabet eden kralların ve devlet adamlarının ihtiraslarını öne çıkarırken, kitap bu sürecin arkasındaki ticari yapılara dikkat çekiyor.

Kârın peşindeki egemen yapılar

Yazarlara göre söz konusu teşebbüsler, kâr amacıyla işleyen ticari kuruluşlardı. Ancak kuruluş tüzüklerinde savaşma, barış yapma ve hükmetme yetkisi de yer alıyordu. Bu nedenle merkezî devletlerin egemenlik haklarını aşabilen, melez nitelikte yapılar olarak faaliyet gösterdiler.

İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC) ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC) Asya’da bu tür şirket-devletlerin en bilinen örnekleri olarak öne çıkıyor. Fransa, Danimarka ve İsveç merkezli daha küçük girişimler ise Kuzey Amerika, Afrika ve Güney Pasifik başta olmak üzere dünyanın birçok bölgesine Avrupa nüfuzunu taşıdı.

Erken modern dönemin gerçek sömürgecileri

Kitabın temel tezine göre kapitalizm ve emperyalizmin öncü güçleri, kamusal ve özel alan ayrımının henüz netleşmediği erken modern dönemde ortaya çıktı. Bu dönemde egemenlik hakları Avrupa dışında kolayca paylaşılabiliyordu. Avrupalılar, farklı coğrafya ve kültürlerle ilişki kurarken ticaret ve diplomasi alanında bu şirketlerden yararlandı.

Bir yapının yükselişi ve sönüşü

On sekizinci yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa devletlerinin bürokratik ve askerî yapıları güçlenirken, kamusal alanla özel alanın ayrılığı da daha belirgin hâle geldi. Şirket-devletler zamanla hem işlevlerini hem de meşruiyetlerini yitirerek tarih sahnesinden çekildi. On dokuzuncu yüzyılın sonunda kısa süreliğine yeniden öne çıkan bu yapıların başarı ve başarısızlık öyküleri, Avrupa emperyalizmi ve küreselleşme tarihine ilgi duyanlar için dikkat çekici bir başlangıç noktası sunuyor.

Kitabın iddiası

Kitaptan bir bölümde yazarlar, modern uluslararası sistemin önemli aktörlerinin yalnızca devletler ya da ticari şirketler olmadığını, bu ikisinin birleşimi olan melez yapılar olduğunu vurguluyor. Yaklaşık iki yüzyıl boyunca bu yapılar, ilk küresel dalgaya yön verirken geniş topraklar ve milyonlarca insan üzerinde kurumsal egemenlik kurdu. Yazarlar, bu nedenle şirket-devletleri hem emperyalizmin hem kapitalizmin motoru olarak tanımlıyor.

Kitap künyesi

Eser, VBKY tarih kitaplığında yayımlandı. Çeviri İlker Sönmez’e ait olup kitap 336 sayfadan oluşuyor. Proje editörlüğünü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, kitap editörlüğünü Elif Nur Sezgin üstlendi. Kapak tasarımı Faruk Özcan’a, sayfa uygulaması Yümna Sarıkaya’ya ait.

Yazarlar hakkında

Andrew Phillips, Queensland Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Strateji Bölümünde doçent olarak çalışıyor. Çalışmaları savaş, strateji ve uluslararası düzen üzerine yoğunlaşıyor. Jason (J. C.) Sharman ise Cambridge Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler bölümünde Sir Patrick Sheehy Kürsüsü profesörü olarak görev yapıyor. Her iki yazarın da kitapları, uluslararası ilişkiler ve ekonomi alanlarında geniş bir okur kitlesine ulaşmış durumda.

Kaynak: Beyaz Haber Ajansı (BYZHA)