Türkiye’nin Ar-Ge Harcamaları 2024: Büyümeye Devam eden Endüstri ve Kamu Destekleri

2024 yılında Gayrisafi Yurt İçi Ar-Ge (GSYİH) harcamaları önemli ölçüde artış göstererek 651 milyar 822 milyon TL seviyesine ulaştı. Bir önceki yıla göre yaklaşık 274 milyar 279 milyon TL artış kaydedildi.

GSYH içindeki Ar-Ge payı 2023 yılında %1,39 olan oranın, 2024 yılında %1,46’ya yükseldi. Böylece 44 trilyon 587 milyar 225 milyon TL’lik GSYH içinde Ar-Ge payı da artan bir trend izledi.

En büyük Ar-Ge harcaması farklı sektörlerden mali ve mali olmayan şirketler tarafından yapılırken, bunu %30,9 ile yükseköğretim kurumları takip etti. Kamuya ait genel devlet Ar-Ge harcamalarının toplam içindeki payı ise %4,3 olarak kaydedildi; personel harcamaları ise toplam Ar-Ge giderlerinin %59,5’ini oluşturdu.

Ar-Ge finansmanı tarafında ise mali ve mali olmayan şirketler, toplam finansmanın %53,8’ini finanse etti. Genel devlet, yükseköğretim ve yurt içi kaynaklar sırasıyla %30,4; %12,9; %2,9 paylarına sahip oldu; bazı diğer kaynaklar ise marjinal kaldı.

Tam zaman eşdeğeri (TZE) açısından 2024 verileri ışığında toplam Ar-Ge personeli 310 bin 473 olarak gerçekleşti. Dağılıma bakıldığında en büyük pay %67,1 ile mali ve mali olmayan şirketlerdeydi; yükseköğretimde çalışanlar %30,0, genel devlet kapsamında %2,9 olarak izlendi.

Kadın Ar-Ge personeli oranı %34,2 olarak belirlendi; 106 bin 74 kişi bu grubu oluşturdu. Cinsiyete göre sektör dağılımında yükseköğretim %47,9, genel devlette %30,6 ve mali mali olmayan şirketlerde %28,2 pay aldı.

Personel nitelikleri açısından, Ar-Ge personelinin %39,9’u lisans, %30,6’sı doktora veya eşdeğeri, %20,3’ü yüksek lisans seviyesinde eğitim görmektedir. TZE cinsinden dağılım ise lisans %48,9, doktora %21,2, yüksek lisans %19,1 olarak kayda geçti.

İller ve bölgeler bazında en fazla Ar-Ge harcaması Istanbul (TR10) bölgesinde gerçekleşti. Bölgesel paylar İstanbul (%33,4), Ankara (%27,8) ve Kocaeli-Sakarya-Düzce-Bolu-Yalova (TR42) bölgesiydi. Aynı bölgesel dağılım Ar-Ge personeli için de benzer şekilde ortaya çıktı.

Ar-Ge merkezlerinde yoğunlaşma mali ve mali olmayan şirketlerin harcamalarının %52,7’si Ar-Ge merkezlerinde yapıldı; bu merkezlerde harcama yapan girişimlerin %89,4’ü 250 ve üzeri çalışanı olanlar tarafından gerçekleştirildi.

İmalat sanayinde teknoloji düzeyi ve araştırmacı sayıları incelendiğinde, 2024’te toplam 210 milyar 506 milyon TL’lik Ar-Ge harcamasının %46,9’u yüksek teknoloji faaliyetinde bulunan girişimler tarafından gerçekleştirildi. Toplam Ar-Ge harcamasının %40,2’si ise orta yüksek teknoloji girişimlerince yapıldı; kalan paylar orta düşük ve düşük teknolojilerde kaldı.

İmalat sektöründe araştırmacı sayılarına bakıldığında, 2024 yılında en çok istihdam orta yüksek teknoloji faaliyeti yürüten girişimler tarafından sağlandı; bunu yüksek teknoloji ve diğer kategoriler izledi. Cinsiyete göre dağılım göz önünde bulundurulduğunda, en büyük pay TZE cinsinden yükseköğretim ve genel devlet alanlarında görüldü.

Dolaylı Ar-Ge teşvikleri özel sektör Ar-Ge harcaması içerisindeki payını 2015’te %14,8 iken 2024’te %25,1’e yükseltti. 2024 yılında mali ve mali olmayan şirketlerin toplam Ar-Ge harcaması 422 milyar TL’ye ulaştı ve bu tutarın büyük bir kısmı Ar-Ge merkezlerinde toplanmış durumda.

Görünür sonuç olarak, 2024 yılında Türkiye’nin Ar-Ge ekosistemi, kamu-özel iş birliğinin güçlenmesiyle ve yükseköğretim ile sanayi arasındaki entegrasyonun derinleşmesiyle büyümeye devam etti.