Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, Aileye Bilgelik Aşısı adlı eserinde dijital teknolojilerin aile içindeki etkilerini ve uygulanabilir çözümleri ele alıyor. Dijital bağımlılık, bireyin özgür iradesini zayıflatan ve günlük yaşam fonksiyonlarını bozacak seviyeye ulaşan bir meşguliyet olarak tanımlanıyor. Bu durumu iki aşamada değerlendiriyor: kötüye kullanım olarak nitelendirilen bağımlılık eğilimi ve adeta kişiyi esir alan daha güçlü bir bağımlılık süreci. İlk belirti, davranışların kişinin hayatındaki en öncelikli konu haline gelmesidir; kişi uzun süreli düşüncelerini dijital içeriklere yönlendirir ve diğer faaliyetleri ikinci plana düşer. Dijital oyun ve benzeri aktivitelerin bu kapsama girdiğini vurguluyor.
Beyin dopamin sistemi ve bağımlılık dinamikleri Tarhan, bağımlılığın şeker hastalığına benzer bir hastalık olarak kabul edildiğini belirtiyor. Bağımlılık süreçlerinde beyin, dopamin reseptörlerinde değişim gösterir ve teslimiyetçilik artar. Başlangıçta ödül sistemi bozulur ve kişi daha fazla haz arayışına girer; zamanla dopamin yetmezliği sendromu ortaya çıkabilir ve bağımlılığın merkezi hayatın odak noktası haline gelir. Bu süreç, dijital ya da kimyasal bağımlılık fark etmeksizin beyin mekanizmalarını aynen etkiler.
Kuşaklar ve sosyalleşmenin aracı Prof. Tarhan’a göre X, Y ve Z kuşakları teknolojiyle ilişkileri üzerinden tanımlanır; ancak kuşakları yaştan bağımsız olarak değerlendirmenin daha doğru olduğunu savunur. X kuşağı radyoyla, Y kuşağı televizyonla, Z kuşağı ise sosyal medya ile sosyalleşmiştir. Üç kuşak arasında değişen iletişim biçimleri ve hızlı teknolojik dönüşümler, kuşakların sosyal etkileşimlerini belirgin şekilde etkilemiştir. Günümüzde Z kuşağı için sosyal medya en önemli iletişim aracı haline gelmiştir ve bu durum, olgunlaşma süreçlerini etkileyebilmektedir.
Dijital bağımlılığın belirtileri ve tanı yaklaşımları Tarhan, bağımlılığı tanımlarken madde bağımlılığı için kullanılan ölçütleri dijital bağımlılığa uyarlıyor. Aşırı zihinsel çaba, olumsuz sonuçlara rağmen davranışa devam etme ve tehlikeli kullanımlar bu durumun göstergeleri olarak öne çıkıyor. Özellikle gençlerde sosyal iletişimin güçleşmesi, duyguları ifade etmekte zorlanma ve anlam karması gibi sorunlar görülebiliyor; bu durum, dijital dünya tarafından getirilen yeni öğrenme ve iletişim kalıplarının bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
Dijital oyunların artışı ve etkileri Pandemi sürecinde dijital oyun bağımlılığı daha da görünürleşti. İnsanlar evlerinde daha fazla vakit geçirince oyunlar bir tür eğlence ve ilgi alanı olarak ön plana çıktı. Küresel veriler, pandemi süresince bağımlılık tanılarında artış olduğunu gösteriyor; ancak salgın sonrasında normalleşme hızı henüz istenilen düzeye ulaşamadı. Özellikle çocuklar ve gençler için birincil zevk alma alanları arasında dijital oyunlar belirginleşti ve bu durum, ailenin ve okulun rolünü daha da önemli kılıyor.
Dijital oyunlarda şiddet ve çocuklar Tarhan, sanal ortamdaki silahlı etkileşimlerin çocuklar üzerinde çekiciliği olduğunu belirtiyor. Soyut düşünce ve beceri gelişiminin sınırlı kalabildiği bu durum, gerçek dünyadaki etkileriyle ilişkilendiriliyor. Ailelere, çocukların oyun sürelerini dengeli tutmaları konusunda uyarılar ve öneriler sunuluyor; örneğin oyun süresiyle birlikte günlük zaman yönetimini de gözden geçirmenin önemi vurgulanıyor.
Empati ve aile içi ilişkilere vurgu Empati eksikliğinin bugünkü kötülüklerin odasına kapı aralayabileceğini söyleyen Tarhan, aileyle geçirilen zamanın azalmasının çocuklarda oyun bağımlılığını güçlendirdiğini belirtiyor. Oyun bağımlılığının ödül-ceza sistemi dengesini bozabileceğini ve beyin üzerinde kalıcı etkiler yaratabileceğini ifade ediyor. Tedavi sürecinde nörobilimsel yaklaşımların kullanıldığını ve beyin ödül mekanizmasının yeniden düzenlenmesi için çeşitli yöntemlerin uygulanabildiğini ekliyor; ancak kişilerin gönüllü olması durumunda tedavinin etkili olduğunu vurguluyor.
Leave a Reply