Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöropsikoloji uzmanı Dr. İnci Birincioğlu, demansın erken tanısında nöropsikolojik testlerin ve bilişsel değerlendirmelerin beyin işlevlerindeki ağlar arasındaki bozulmaları ortaya çıkararak nasıl yol gösterdiğini anlatıyor. Erken tanı için çok yönlü bir yaklaşım gereklidir; nöroanatomi, elektrofizyolojik ölçümler, genetik analizler ve nöropsikolojik incelemeler birlikte ele alınır. Dr. Birincioğlu, nöropsikolojik profilin erken dönemde farklı nörodejeneratif hastalıkların bilişsel değişimlerini işaret ederek tanı sürecine değer kattığını vurgular.
Başlangıçta birden çok beyin bölgesinde görülen işlev kayıplarının, hastalığın ilerlemesiyle genişleyerek yaygın atrofiyi tetiklediğini belirtir. Bu nedenle erken ve orta evrelerde nöropsikolojik testler hayati bilgiler sunar diye ekler. Demansın temel özellikleri ise sinsi başlayan, yavaş ilerleyen ve giderek ağırlaşan bir tabloya işaret eder. İlk belirtiler yürütücü işlev bozuklukları, afaziye kadar varan dil sorunları, bellek bozuklukları veya görsel-mekânsal görevlerdeki zorluklar şeklinde kendini gösterebilir; hangi ağın etkilendiğini belirlemek ise altında yatan nörodejeneratif sürecin anlaşılmasına yardımcı olur.
Erken dönemde saat çizim testiyle fark edilebilirlik öne çıkan başlıklardan biridir. Nöropsikolojik incelemeler, yürütücü işlevler şebekesi (prefrontal korteks), dil şebekesi, bellek şebekesi (limbik sistem), Ne? şebekesi (nesne/yüz tanıma) ve Nerede? şebekesi (uzamsal algı) gibi beş ağın değerlendirilmesini içerir. Dr. Birincioğlu, frontal lob işlevlerinin değerlendirilmesinde dikkat, çalışma belleği, sözel akıcılık, inhibisyon, bilişsel esneklik ve soyutlama gibi alanların incelenmesini gerektiğini belirtir. Bazı durumlarda kategori akıcılığının harf akıcılığına göre daha belirgin bozulması Alzheimer ihtimalini güçlendirebilir. Kural sürdürme güçlükleri ve disinhibisyon ise frontal sistem bozukluklarına işaret eder; hafif bilişsel bozukluğun erken göstergelerinden biri olan soyutlama becerisindeki hafif gerileme de dikkat edilmelidir. Saat çizim testi, planlama ve zaman kavramı gibi yürütücü işlevlerle alakalı bozulmaları erken dönemde ortaya koyar; bazı hastalarda Mini-Mental Testi normal aralıkta olabilirken saat çizimindeki bozukluklar daha belirgin olabilir.
İpucu niteliğindeki hatırlama güçlükleri, Alzheimer’ın erken habercileri arasında sıklıkla yer alır. Dil işlevleri adlandırma, anlamlandırma, konuşma üretimi, tekrarlama, okuma ve yazma gibi becerileri kapsar. Boston Adlandırma Testi, dil değerlendirmelerinde sık kullanılan araçlardan biridir; adlandırma güçlüğü (anomi), ilerleyen afazi türlerinde önemli bir göstergedir. Hangi dil işlevlerinin bozulduğu veya korunduğu, hastalığın nöroanatomik yerleşimini göstermede kilit ipuçları sunar.
Bellek tarafında ise sözel ve görsel bellek testleri kullanılır. Öğretilen kelimelerin kısa süre sonra hatırlanmasıyla öğrenme düzeyi, bilginin uzun süreli belleğe kaydedilip kaydedilmediği gibi konular birlikte değerlendirilir. Ipucuyla hatırlatma halinde dahi unutkanlıklar dikkat gerektiriyorsa bu durum dikkat sorunlarına bağlı olabilir; ipuçlarına rağmen hatırlanamayan bilgiler hipokampal kayıt bozukluğunu düşündürür ve bu durum özellikle erken Alzheimer evrelerinde sık karşılaşılan bir bulgudur.
Demansın yüz tanıma ve mekânsal algı bozukluklarıyla kendini gösterdiği durumlar arasında, “Ne?” şebekesi nesne ve yüz tanımayı sağlar. Yüz tanıma testleri ve nesne tanıma değerlendirmeleriyle görsel bilgiyi anlamlandırma kapasitesi ölçülür; bu alandaki bozukluklar agnozi olarak adlandırılır ve posterior kortikal bölgelerin etkilenmesiyle ortaya çıkabilir. Nerede? şebekesi ise uzamsal algı ve görsel-mekânsal organizasyonu yöneten ağdır; çizgilerin yönünü belirleme, şekil kopyalama ve yapılandırma gibi görevler üzerinden bedensel ilişki ve çevre ile etkileşim kurma becerisi değerlendirilebilir. Bu ağdaki bozukluklar ihmal sendromu, Balint sendromu veya Gerstmann sendromu gibi klinik tablolarla ilişkili olabilir.
Leave a Reply