Göz Açıp Kapayıncaya Kadar Ekran: Dikkat ve Hafızaya Uzanan Dijital Dalgalar

Günlük rutinde telefonumuz yanı başımızda, hatta elimizin altında her an. Hızla tüketilen içerikler ve sürekli gelen bildirimler, dikkat ve hafıza süreçlerimizi şaşırtıcı biçimde etkileyebiliyor. Uzmanlar, kısa içeriklerin haz temelli anlık kazançları artırmasına karşılık uzun vadede bedeli olduğunu belirtiyorlar ve bu durumu bilimsel verilerle destekliyorlar.

WHO’nun çocuklarda ekran süresiyle ilgili sınırlamaları ve Avrupa’da artan problemli sosyal medya kullanımı konusundaki bulguları, konunun küresel boyutunu gösteriyor. Üniversite çalışmalarının gösterdiği ise, telefonun masada durmasından kaynaklanan dikkat zayıflaması dâhil, bilişsel performansın olumsuz etkilenebileceği yönünde. Peki hafızamız ve algımız gerçekten zayıflıyor mu, yoksa kullanım alışkanlıklarımız mı değişiyor? Acıbadem Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Kurt’un aktardığı çarpıcı veriler bu soruyu derinleştiriyor.

Sosyal medya kullanımının dozajı, dikkat ve hafızayı nasıl etkiler? Prof. Dr. Murat Kurt’a göre aşırı ve kontrolsüz bir kullanım, dikkat ve hafızada olumsuz sonuçlar doğurabilir. Yaşa göre bu etki değişebiliyor; özellikle çocuklar ve ergenlerde yoğun kullanım, dikkat dağınıklığına ve çoklu işlemler arasındaki zorluğa yol açabiliyor. Aynı anda birden fazla platformda vakit geçirmek ve sürekli bildirimler, odaklanmayı zorlaştıran ana etkenler arasında sayılıyor. Araştırmalar, sorunlu sosyal medya kullanımının günlük hayatta dalgınlık ve unutkanlık riskini artırdığını gösteriyor; FoMO (bir şeyleri kaçırma korkusu) ile ilişkili olan bu durum, telefon kapalı olsa bile görüş alanında bulunmanın bile dikkat performansını zayıflatabildiğini gösteriyor.

Kısa içerikler, beynin sabır eşiğini zayıflatıyor Beyin, her an gelen bildirimlere karşı ödül sinyallerine karşı tetikte kalıyor; bu da sabretme süresinin kısalmasına ve uzun metinler ya da karmaşık problemler üzerinde odaklanmanın zorlaşmasına yol açıyor. Dünya Sağlık Örgütü verileri, ergenlerde problemli kullanımın ruh sağlığı ve dikkat süreçleri üzerinde olumsuz etkiler yapabileceğini gösteriyor. Bu durum özellikle çocuk ve ergenlerde belirginleşirken, ruh sağlığı sorunlarına da eşlik edebiliyor: depresyon, dikkat eksikliği, anksiyete bozuklukları gibi. Ayrıca uyku problemleri ve sosyal izolasyon gibi sonuçlar da yaygınlaşıyor.

Beyin aynı anda iki zor işi verimli yapamaz Kontrolsüz dijital kullanım, dikkat tükenmesine ve “dijital amnezi” olarak adlandırılan hafıza süreçlerinde bozulmalara yol açıyor. Bilginin her an bulunduğu hissi, bilgiyi hatırlama yerine nerede bulacağını hatırlama motivasyonunu baskılıyor ve bu da uzun vadede depolama yetisini zayıflatıyor. Ders çalışırken telefona bakmak ya da toplantı sırasında mesajlaşmak, beynin yüzeysel tarama moduna geçmesini tetikleyerek öğrenme kalitesini düşürüyor.

Çocuk gelişimi için alınacak önlemler Profesör Kurt, çocukların mobil cihazlarla karşılaşma oranının yüksek olduğunu ve çoğunlukla erken yaşlarda başladığını belirterek, bu durumun motor ve duyusal gelişimi olumsuz etkileyebileceğini vurguluyor. Neticede hayal gücü ile yaratıcılık da zarar görebilir. Çözüm ise teknolojiden tamamen kaçmak değil; bilinçli kullanım ve yönetim. Ekran süresini sınırlamak, bildirimleri kapatmak, telefonu görüş alanının dışında tutmak ve uyumadan en az bir saat önce ekranlardan uzak kalmak gibi alışkanlıklar öneriliyor. Gün içinde “ekransız odak blokları” oluşturarak kitap okumak, not tutmak ve tekrar eden ezber çalışmaları hafızayı canlı tutuyor. Teknoloji düşmanımız değil; ancak kontrol edilmediğinde zihinsel kapasitemizi sessizce aşındırabilir. Dikkat, hafıza ve algı, korunması gereken bilişsel hazineler olduğundan onları korumak bizim sorumluluğumuzda.

Kaynak: Beyaz Haber Ajansı (BYZHA)